احمد شهید در مصاحبه با سحام: از توافق هسته ای استقبال کردم / در ماه های اخیر گزارش های نگران کننده ای داشتیم

پنج سال از ماموریت احمد شهید، گزارشگر ویژه در مورد وضعیت حقوق بشر در ایران می گذرد. طی این سال ها٬ ایران به درخواست های مکرر این گزارشگر سازمان ملل برای سفر به این کشور و بررسی وضعیت متهمان و محکومان در زندان ها و نیز مصاحبه با شهروندان محروم مانده از حقوق شهروندی، پاسخ مثبتی نداد. سحام چند روز پیش از انتخابات مجلسین ایران٬ مصاحبه ای داشته با احمد شهید و از او پیرامون کارنامه ۵ ساله‌ی اش و نیز روابط پیدا و پنهان او با ایران سوالاتی پرسید.

ahmad-shahid-saham-news

پنج سال از ماموریت احمد شهید، گزارشگر ویژه در مورد وضعیت حقوق بشر در ایران می گذرد. طی این سال ها٬ ایران به درخواست های مکرر این گزارشگر سازمان ملل برای سفر به این کشور و بررسی وضعیت متهمان و محکومان در زندان ها و نیز مصاحبه با شهروندان محروم مانده از حقوق شهروندی، پاسخ مثبتی نداد.

سحام چند روز پیش از انتخابات مجلسین ایران٬ مصاحبه ای داشت با احمد شهید و از او پیرامون کارنامه ۵ ساله‌ی اش و نیز روابط پیدا و پنهان او با ایران سوالاتی پرسید. آقای شهید در این مصاحبه به ایران پسابرجام و دولت روحانی اشاراتی داشته و درباره آینده ماموریت خود سخن گفته است.

در صورتی که احمد شهید طی هفته های آینده بتواند دوباره نظر مثبت شورای حقوق بشر سازمان ملل برای تمدید ماموریت اش درباره ایران را به دست آورد٬ ماموریت وی برای یک سال دیگر تمدید خواهد شد٬ لیکن آخرین سال ماموریت وی خواهد بود.
این گزارشگر ویژه در بخشی از مصاحبه در خصوص موضوع حصر رهبران جنبش سبز گفت:‌ “با وجود تماس های مکرر برای آزادی آنان، ایشان همچنان در بازداشت به سر می برند و اخیرا پنجمین سال بازداشت آنان – بدون کوچکترین نشانه ای از تغییر و یا محاکمه – پایان یافت. تا به امروز هیچ مقام مسئول یا نهادی مسئولیت بازداشت آنان را نپذیرفته است. من همچنان به تشویق مقامات، از جمله رئیس جمهور روحانی، که مسئله بازداشت خانگی چهره های مخالف را در کمپین های انتخاباتی خود مطرح کرده بود، ادامه می دهم تا هر کاری که از دستشان برمی آید برای آزادی فوری این افراد انجام دهند.”

متن مصاحبه سحام با احمد شهید٬ گزارشگر ویژه حقوق بشر در ایران بدین شرح است:

 

نظر شما در مورد وضعیت حقوق بشر در ایران پسا برجام چیست؟ آیا فکر می کنید حقوق بشر در ایران تحت تاثیر سیاست های اقتصادی قرار می گیرد؟
من به دو دلیل عمده از توافق هسته ای در جولای ۲۰۱۵ استقبال کردم. اول از همه، باور دارم رفع تحریم های هسته ای می تواند به بهبود زندگی روزانه مردم کمک کند. تحریم ها تاثیرات بدی بر استاندارد زندگی ایرانیان داشتند. کاهش دسترسی به داروها و فرآورده های درمانی و همبخشی به افزایش قیمت کالاهای اساسی در کشور از آن جمله اند. نتیجه ی مذاکرات، زمینه ی یکپارچه شدن ایران با اقتصاد جهانی را فراهم می کند و درها را برای سرمایه گذاری بیشترِ مورد نیاز می گشاید. نتیجه دیگری که این مذاکرات داشت و می تواند ادامه داشته باشد، برقراری ارتباط بیشتر ایران با سایر کشورهاست. چیزی که می تواند به کاهش شرایط تنش زا – که عامل خصومت با ایران در میان بازیگران عرصه بین المللی بود – کمک کند.
من، رهبران ایران را به اتخاذ تصمیم و رویکردی مشابهِ مذاکرات هسته ای، در حل و فصل وضعیت آشفته حقوق بشرِ کشور دعوت می کنم. اگرچه نشانه های امیدوارکننده ای از ایران در مورد برخی موضوعات به چشم می آید، ولی ما همچنان در ماه های اخیر گزارش های نگران کننده ای راجع به وقوعِ مواردِ جدی نقض حقوق بشر در کشور دریافت داشته ایم. این گزارشات شامل مواردِ زیادی از نقض محاکمات عادلانه در اجرای عدالت کیفری، احکامِ سنگینِ زندان برای هنرمندان، شاعران، فیلم سازان؛ ادامه اعدام نوجوان – مجرمان و حمله گسترده و سیستماتیک به حقوق اقلیت های مذهبی، مانند بهائیان است. که همه آنان از منظر قوانین بین المللی ممنوع است.
به نظر من، سلامت اقتصاد یک کشور تاثیری مستقیم بر حیطه حقوق بشر دارد؛ حیطه ای که شامل حقوق اجتماعی و اقتصادی است. شکی نیست که کشور در برهه ای حساس قرار دارد. گشایش اقتصادی ایران، فرصتی طلائی برای افزایشِ اعتماد بین المللی فراهم می کند که شرایط را برای پذیرشِ مسئولیت در قبال سرمایه گذاری ها آماده می سازد؛ چیزی که می تواند برای همه ایرانیان مفید باشد. در نهایت اگرچه این به عهده رهبران ایران است که کارکردی مثبت از توافق، برای بهره مندی همه ایرانیان از حقوق برابر حصول دارند، که این با شمول شرایط منصفانه کار و دستمزد عادلانه برای همه افراد محقق می گردد. جامعه جهانی، از جمله شرکت های خارجی که به انجام تجارت با تهران امیدوارند، همچنین می توانند با ایفای نقشی سازنده و انتقادی در بهبود و پیشبرد حقوق بشر – با درنظر گرفتن استاندارهای زندگی مانند «اصول راهبردی سازمان ملل در تجارت و حقوق بشر» – به همه ایرانیان کمک کنند. یا اینکه روی خود را به سوی دیگری برگردانند که در این صورت فساد و نقض (حقوق بشر) هزینه تجارت با ایران خواهد بود. امید من این است که، ذی‌نفعان در سطح ملی و بین المللی از این فرصت برای کمک به ایران در استقرار شرایطی برای “ترویج حکومتداری خوب و حقوق بشر” استفاده نمایند.

 

۲- آیا رایزنی هایی از سوی شما و یا مجموعه پیگیر سازمان ملل برای گنجاندن بحث حقوق بشر در روند مذاکرات صورت گرفت؟ اگر پاسخ شما مثبت است، نتایج آن چه بود؟

من نقشی در مذاکرات نداشتم. اگرچه من و بسیاری از همکارانم در سازمان ملل متحد معتقد بودیم که نتیجه موفقیت آمیز مذاکرات، می تواند باعث بهبود وضعیت حقوق بشر در ایران شود. ما همچنین امیدوار بودیم که (مذاکره کنندگان) بتوانند منطقی دو موضوع را تلفیق نمایند، یکی واقعیت های سیاسی و دیگری پیچیدگی مذاکرات.

 

۳- امسال ماموریت شما به عنوان گزارشگر ویژه حقوق بشر ایران پایان می یابد. دستاورد و عملکرد خود را چگونه ارزیابی می کنید؟

ماه آینده، شورای حقوق بشر سازمان ملل قطعنامه ای در مورد تمدید حکم گزارشگر ویژه در مورد وضعیت حقوق بشر در ایران ( به مدت یکسال ) را مورد بررسی قرار می دهد. مهلت حکم شش ساله بنده هنوز اتمام نیافته است. اگر در مارس ۲۰۱۶، رای به تمدید “ماموریت” باشد، من سال آخر خدمت خود را به عنوان گزارشگر ویژه خواهم داشت.

کار اولیه من، اصولا تمرکز بر ایجاد دیالوگ با ذینفعان در زمانی بود که هیچ سیستم موثری برای ارزیابی صحیح و منصفانه وضعیت حقوق بشر در کشور وجود نداشت. در واقع بسیاری از نهادهای حقوق بشری، از جمله کارشناسان سازمان ملل متحد، با مقامات ایرانی تعامل کمی داشتند و هیچ دسترسی ای به کشور وجود نداشت و معتقدم ماموریت من در کمک به توسعه گفتگو، دشوار بود. اما در ادامه می توان به گفتگوی سازنده با مقامات دولت ایران، بسیج فعالان جامعه مدنی در داخل و خارج از کشور برای دفاع موثرتر از حقوق ایرانیان، و شاید مهمتر از همه، ایجاد یک کانال مورد اعتماد و در دسترس که از طریق آن نقض حقوق – به صورت مسند و قابل قبول – قابل مکاتبه است، اشاره کرد.

اگرچه برقراری رابطه علت و معلولی بین ماموریت من و بهبود جنبه های خاصی از حقوق بشر در ایران دشوار است. من معتقدم این کار دید لازمِ بیشتری، از موانع چشمگیری که مانعِ تحققِ برخورداری کاملِ ایرانیان از حقوق بشرشان می شود را به دست می دهد و همچنین مقامات ایرانی را برای ارائه شفافیت و پاسخگویی بیشتر در مورد نقض حقوق آنان تشویق می کند. علاوه بر این، ماموریت من منجر به برداشته شدن قدم های مثبتی توسط دولت ایران، برای پرداختن به نگرانی های مطرح شده توسط ذینفعان ملی و بین المللی شده است؛ و همچنین ارائه طیفی از پیشنهادات، که می تواند پیشرفت قابل شرح وضعیت حقوق بشر در ایران را هموار کند.

 

۴- آیا فکر می کنید اعضای سازمان ملل مجددا به تعیین گزارشگر ویژه جدید برای ایران رای خواهند داد؟
من امیدوارم که “ماموریت” ماه آینده تمدید شود و حمایت از این مکانیسم در سال ۲۰۱۷ نیز ادامه یابد. من معتقدم با وجود بسیاری از چالش هایی که ماموریت من ، بخصوص در ابتدا و شروع با آن مواجه بوده است، ادامه این روند به تشویق بیشتر گفتگو و تمرکز بر شرایطی که موجب تحلیل وضعیت حقوق بشر هستند، کمک می کند. کار تا به امروز زمینه ساز حصول منافع بیشتری توسط گزارشگران آینده بوده است و باید حمایت شود.

 

۵- چه تلاش هایی را برای آزادی زندانیان سیاسی، از جمله آقایان کروبی و موسوی و خانم رهنورد صورت داده اید؟

من بارها بازداشت خودسرانه افراد و مجازات آنان به دلیل به کار بستنِ صلح آمیز حقوق اولیه و بدیهی چون آزادی بیان، حق اجتماع و تجمع را در گزارشاتم، اعلامیه های مطبوعاتی و مکاتباتم با دولت ایران مطرح کرده ام. این شامل بازداشت خانگی، خودسرانه و غیرقانونی آقایان مهدی کروبی و میرحسین موسوی و خانم زهرا رهنورد نیز هست.
با وجود تماس های مکرر برای آزادی آنان، ایشان همچنان در بازداشت به سر می برند و اخیرا پنجمین سال بازداشت آنان – بدون کوچکترین نشانه ای از تغییر و یا محاکمه – پایان یافت. تا به امروز هیچ مقام مسئول یا نهادی مسئولیت بازداشت آنان را نپذیرفته است. من همچنان به تشویق مقامات، از جمله رئیس جمهور روحانی، که مسئله بازداشت خانگی چهره های مخالف را در کمپین های انتخاباتی خود مطرح کرده بود، ادامه می دهم تا هر کاری که از دستشان برمی آید برای آزادی فوری این افراد انجام دهند.

 

۶- آیا طی سالهای گذشته، دیدارهای رسمی و محرمانه ای با مقامات ارشد ایران جهت دستیابی به توافق در مسائل مربوط به حقوق بشر داشته اید؟
من جلسه محرمانه با “مقامات” در ایران برگزار نکرده ام. به عنوان یک قاعده کلی، با شفافیت کامل ، جلساتی که با حضور مقامات ایرانی برگزار شد را در گزارشات و بیانیه هایم قید کرده ام. از جمله جلسه ای که در سپتامبر ۲۰۱۵ برگزار شد و در آن ما در مورد مسائل مربوط به قاچاق مواد مخدر و مصرف آن به صورت اساسی گفتگو کردیم. در آن جلسه، من نگران جدی خود را در رابطه با تعداد بالای اعدام “مجرمان بدون خشونت مواد مخدر” در ایران، اعلام کردم. چیزی که مطابق قوانین بین المللی ممنوع است.

 

۷- شما پیشتر اعلام نموده اید که وضعیت حقوق بشر در ایران پس از ریاست جمهوری آقای روحانی پیشرفت هایی داشته است. می توانید مثال روشن و ملموسی را در این زمینه قید بفرمایید؟

من سعی کردم محتاطانه، ارزیابی و برآوردِ جامعی مبنی بر پیشرفت کلی وضعیت حقوق بشر در ایران بعد از به قدرت رسیدن حسن روحانی ارائه ندهم. و به این نکته اشاره داشتم که در برخی از حیطه ها، مثلا تعداد اعدام ها، وضعیت بدتر شده است. ولی همچنین اذعان داشته ام که در برخی از مسائل احتمال پیشرفت وجود دارد، مواردی که دولت برای بهبود وضعیت حقوق بشر در ایران تلاش کرده است.
به عنوان مثال، من از تلاش های رئیس جمهور روحانی و دولت او، به محض آغاز دوران ریاست جمهوری اش، برای معرفی پیش نویس منشور حقوق شهروندی و درخواست ایشان برای شکل گیری گفتمانی ملی در مورد مسائل حقوق بشر در ایران استقبال کردم. من یقینا به طور مثبت تلاش های رئیس جمهور روحانی را برای ارتقاع گفتمان، در موردِ حقوق اقلیت های قومی، مذهبی و زنان – از طریق انتصاب مشاوران مخصوص برای کار بر چنین موضوعاتی – استقبال کردم.
من همچنین به پیشرفت های قابل ملاحظه دیگری از جمله، پذیرش دولت برای راه اندازی دوره های زبان و ادبیات کردی در دانشگاه ها و مدارس، تلاش هایی برای بازگرداندن اساتیدی که به زور بازنشسته شده بودند و یا دانشجویانی که به دلیل فعالیت های صلح آمیز اخراج شده بودند، همچنین بازگشایی خانه سینما، در گزارشات خود اشاره داشته ام.

اما به نظر می رسد حتی در این موارد و به خصوص بحث منشور حقوق شهروندی به اندازه کافی پیگیری وجود نداشته است که اطمینان حاصل شود در ادامه پیشرفت ملموس و ممتد خواهد بود. البته این مهم است که تاکید کنم بر واقعیت ساختار سیاسی و دولت ایران که از بسیاری لحاظ پیچیده و غیرمتمرکز است. این بدین معنی است که اگرچه رئیس جمهور روحانی و دولت او می تواند نقش بسیار مهمی در پیشرفت وضعیت حقوق بشر داشته باشد، بسیاری دیگر از عناصر حکومت، شامل دستگاه های امنیتی، اطلاعات و مقامات قضائی نیز می توانند نقشِ مانع و یا مسهل در جهتِ پیشبردِ این پیشرفت داشته باشند. با اینحال ساختار سیاسی پیچیده ایران نباید بهانه ای باشد برای معاف داشتن رئیس جمهور روحانی و دولت وی از التزام به وظایف حقوق بشری و یا سکوت در برابر اهمیت این مسئله.

 

۸- آیا اطلاعات منتشر نشده ای از دیدار آقای بان کی مون و آیت الله خامنه ای در سال ۲۰۱۲ در تهران دارید؟ و در آن دیدار، آیا آقای بان کی مون مذاکراتی در مورد شما با مقامات ایرانی انجام دادند؟

خیر، بنده اطلاعات انتشار نیافته ای از نشست دبیرکل سازمان ملل، آقای بان کی مون و آیت الله خامنه ای، رهبر ایران ندارم. همانطور که می دانید، دبیر کل بان کی مون نیز بیم ها و امیدهای مشابهی چون من درباره ی وضعیت حقوق بشر در گزارشات سالانه حقوق بشر خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد مطرح کرده است و خواستار اصلاحات و اقدامات مشابهی شده است. من از او و سایر نهادهای سازمان ملل متحد برای حمایت های مستمر و مساعدت به “ماموریت” من، بسیار سپاسگزارم.

 

۹- همانطور که می دانید، بسیاری از کاندیداهای دو انتخابات اخیر رد صلاحیت شدند. نظر شما چیست؟ آیا همچنان به اصلاحات و آزادی در ایران امیدوارید؟
من نگران گزارش های مربوط به رد صلاحیت بیش از نیمی از کاندیدهای نمایندگی در پارلمان و مجلس خبرگان در سال ۲۰۱۶ هستم که نقض حق انتخاب آزاد و عادلانه مردم ایران است. فقدان شفافیت مربوط به دلایل بسیاری از رد صلاحیت ها و هم چنین رد صلاحیت های خودسرانه، به طور جدی مانع توان دولت برای خدمت مسئولانه و برآوردن خواست و مطالبات مردم ایران خواهد بود. صمیمانه امیدوارم فضای عمومی برای آزادی بیان، اجتماع و تجمع بخصوص در مورد برگزاری انتخابات در ایران بهبود یابد و شرایط لازم برای برگزاری انتخابات آزاد و عادلانه در ایران مهیا گردد.

 

۱۰- دولت امریکا پس از ۱۴ ماه مذاکره برای ۵ شهروند دو ملیتی خود که در ایران زندانی بودند توانست نهایتا آنان را آزاد کند. آیا این بدین معنی ست که حقوق بشر برای مقامات ایرانی مبحثی قابل مذاکره ست؟ آیا شما فکر نمی کنید که باید اقدامات جدی تر و الزام آورتری در مورد حقوق بشر صورت بگیرد، همان طور که در مورد مسئله هسته ای ایران انجام شد؟

من به همکارانم در استقبال از آزادی ۴ زندانی دو ملیتی، در ژانویه ۲۰۱۶ پیوستم. و از مقامات ایرانی، آزادی سایر کسانی که خودسرانه بازداشت شده اند و یا زندانیانی که به دلیل فعالیت های مسالمت آمیز از حقوق اساسی و اولیه خود محروم گشته اند، درخواست داشتم. این دشوار است بدانیم که آیا نتیجه مذاکرات هسته ای مستقیما تصمیم ایران را برای آزادی این افراد تحت تاثیر قرار داده است. و من در موقعیتی نیستم که در جریان شرایط منجر به آزادی آنان قرار داشته باشم.

به اعتقاد من، در هر صورت اراده و ظرفیت سیاسی در میان مقامات ایرانی برای پرداختن به بسیاری از نگرانی های حقوقی مطرح شده توسط فعالین ملی و بین المللی وجود دارد. سازمان ملل متحد و جامعه بین المللی باید در مقیاس کلان، تشویق، تسهیل و پشتیبانی از فرآیندهای در حال انجام و تلاش های مقاماتِ ایران برای بهبود ساختاری وضعیت حقوق بشر برای همه ایرانیان را مدنظر قرار دهد. من مصرانه از دولت ایران می خواهم که تعاملاتش با جامعه بین المللی در زمینه حقوق بشر را افزایش دهد و از همه افراد و راه هایی که می تواند به شفافیت کامل و پیشرفت محسوس در این زمینه کمک کنند، حمایت نماید.