یکشنبه, ۳۰ مهر , ۱۳۹۶

آستانه تحمل کشور را بالا ببریم

منتشر شده در: .
قاسم محبعلی. کارشناس‌مسائل‌خاورمیانه

١ اگرچه جمهوری‌خواهان حاکم بر کنگره، مانند ترامپ مخالف برجام در شکل فعلی آن هستند؛ اما به نظر می‌رسد که بین ترامپ و کنگره رویکرد‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی در قبال آن وجود دارد. آنچه ترامپ دنبال می‌کند، ابطال مصوبات و تصمیمات باراک اوباما و پاک‌سازی میراث و آثار دوران اوست که از‌جمله مهم‌ترین و شاید حساس‌ترین آنها توافق هسته‌ای با جمهوری اسلامی ایران یا برجام به ‌شمار می‌آید؛ اما جمهوری‌خواهان آن را توافقی ضعیف و ناقص می‌دانند که در آن، همه جنبه‌های مدنظر آنان در قبال ایران لحاظ نشده است؛ بنابراین برخلاف ترامپ سایر اعضای کابینه او خواستار نابودی و لغو کامل آن نیستند؛ بلکه احتمالا دنبال تکمیل یا به نظر آنان تقویت نظام کنترلی آن از طریق مذاکرات مجدد حول چند مسئله هستند؛ از‌جمله آنها خواستار تمدید زمان برجام و تحمیل محدودیت‌ها و کنترل‌هایی به صورت دائمی از سال ۲۰۲۵ به بعد هستند. سیاست‌مداران آمریکا به‌خوبی آگاه هستند که لغو یک‌طرفه برجام باعث انزوا و لطمه به اعتبار آمریکا می‌شود و نظام کنترل تسلیحات هسته‌ای را مخدوش خواهد کرد. درعین‌حال گستردن دامنه مذاکرات به سایر مسائل دیگر مانند برنامه موشکی ایران، حمایت ایران از حزب‌الله و حماس، اوضاع منطقه خاورمیانه، حقوق‌ بشر و مسائل دوجانبه نیز می‌تواند مدنظر آنان باشد.

گزینه‌های پیش‌روی ترامپ می‌تواند به این شرح باشد:
الف- معقول‌ترین گزینه اعلام پایبندی ایران به برجام و ادامه تعلیق تحریم‌های لغوشده در برجام است. با وجود اینکه قبلا دو بار به آن مبادرت ورزیده؛ ولی به نظر می‌رسد با توجه به فضای تبلیغاتی ایجاد‌شده و مواضع اعلانی ترامپ، اگرچه دور از انتظار به نظر می‌رسد؛ ولی با توجه به شخصیت پیش‌بینی‌ناپذیر او و تمایل اعضای کابینه او، باز هم تا حدی این گزینه محتمل به نظر می‌رسد.
ب- اعلام خروج کامل آمریکا از توافق هسته‌ای و بازگرداندن تحریم‌های تعلیق‌شده در برجام که با توجه به مخالفت اعضای ارشد دولت، نظامیان و جامعه سیاسی احتمال آن اگرچه وجود دارد، ولی گزینه نهایی او نخواهد بود.
ج- گزینه دیگر اعلام پایبندنبودن ایران یا اعلام اینکه برجام برخلاف منافع و امنیت ملی آمریکاست، اما اتخاذ تصمیم نهایی آن را به دست سنا بسپارد؛ این گزینه بیش از سایر گزینه‌ها محتمل به نظر می‌رسد. در این صورت سنا باید لغو یا تمدید و درخواست مذاکره مجدد را به رأی سناتورها بگذارد. در بین سه گزینه گفته‌شده با توجه به اکثریت ضعیف و آسیب‌پذیر جمهوری‌خواهان و اختلاف بین آنان و مخالفت یکپارچه دموکرات‌ها، احتمال لغو کامل و خروج از آن کمترین شانس را خواهد داشت؛ اما گزینه‌های بعدی یعنی تمدید و به‌ویژه مشروط‌کردن به تحریم‌ها و مذاکرات جدید حول سایر مسائل و افزودن بندهای جدیدی به آن محتمل است. درهرحال توافق هسته‌ای با چالش‌هایی جدی مواجه خواهد شد.
٢ بنا بر سیاست‌های اعلامی سایر اعضای ۵+۱، همه آنان بر سودمندی برجام و تداوم آن تأکید می‌کنند و پیشاپیش مخالفت و نگرانی خود را از رفتار و سیاست‌های دولت ترامپ ابراز کرده‌اند؛ بنابراین چنانچه طرف ایرانی اقدامی انجام ندهد که مستقیما نقض برجام تلقی شود و در نتیجه زمینه‌ساز تشکیل کمیسیون‌های مربوطه و فعال‌شدن مکانیسم ماشه و ارجاع مجدد آن به شورای امنیت را در پی نداشته باشد، تحریم‌های شورای امنیت همچنان معلق می‌شود و فقط تحریم‌های یک‌جانبه آمریکایی باز خواهد گشت. همچنین بعید است سایر دولت‌های جهان علاقه‌ای به برقراری مجدد تحریم‌ها و پیروی از آمریکا داشته باشند، مگر اینکه مناسبات آنها با آمریکا در حجم بالایی تحت ‌تأثیر قرار بگیرد و منافع آنان را دچار آسیب زیادی کند. در این وضعیت برجام هرچند به‌طور ضعیف و کمابیش ناکارآمد استمرار می‌یابد، این فرصت در اختیار جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشور‌های باقی خواهد ماند که در پی انتخابات سال آتی کنگره آمریکا و شکست احتمالی جمهوری‌خواهان یا حتی عدم انتخاب مجدد آقای ترامپ در ۲۰۲۰ بار دیگر این برنامه را با مشارکت آمریکا ادامه دهند؛ اما اگر آمریکا خواستار حفظ برجام و در کنار آن خواستار اعمال فشار و مذاکره با ایران درباره سایر موارد مورد مناقشه شود، احتمالا اتحادیه اروپا، فرانسه، انگلیس و آلمان با آن مخالفت نخواهند کرد، اما این سیاست چندان مورد استقبال روسیه و چین واقع نخواهد ‌شد.
٣ مصوبه اخیر کنگره آمریکا موسوم به قانون کاستا یک قانون فرامرزی بوده که با اجماع دو حزب دموکرات و جمهوری‌خواه و تقربیا با اکثریت مطلق مجلسین سنا و نمایندگان به تصویب رسیده است و تحریم‌های گسترده و وسیعی را علیه سه کشور ایران، روسیه و کره‌شمالی دربر می‌گیرد. در بخش مربوط به جمهوری اسلامی ایران می‌توان گفت علاوه بر برنامه موشکی ایران و قضیه حقوق ‌بشر مشخصا سیاست خاورمیانه‌ای حال حاضر ایران و نقش و اقدامات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در آن هدف گرفته شده است. البته سطح و چگونگی اجرای آن و حجم و مصادیق تحریم‌ها به تصمیم و اراده رئیس‌جمهور بستگی دارد و در اختیار دولت و وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار گرفته است؛ اما دامنه‌های آن به‌شدت گسترده است و می‌تواند به تمامی ارتباطات داخلی و خارجی این ارگان و منابع مالی و تسلیحاتی آن تسری یابد، از‌این‌رو اقدامی غیرمعمول و ماجراجویانه تلقی می‌شود و می‌تواند عواقب خطرناکی برای صلح و امنیت منطقه و جهان داشته باشد و خطر وقوع یک جنگ جدید را در خاورمیانه در پی داشته باشد. سپاه نیروی مسلح رسمی و قانونی کشور محسوب می‌شود، تروریستی قلمدادکردن آن و تحریم یکسره آن نقض قواعد بین‌المللی و بدعت جدیدی در روابط بین‌المللی تلقی می‌شود. طبعا واکنش‌های دولت ایران باید با دقت بسیار دقیق و هوشمندانه تنظیم شده و سیاست‌ها و اقداماتی اتخاذ شود که توجیه‌کننده یا مؤید هدف‌های آشکار و پنهان این مصوبه نباشد و مستمسکی برای دولت آمریکا به‌منظور پیشبرد و اجرای آن و همراه‌کردن دیگر دولت‌های مؤثر جهان با این سیاست نشود. به‌ویژه اینکه سیاست‌ها، مواضع و اظهارات باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که از سوی ایران تهدیداتی را متوجه دیگر کشورها خصوصا دولت‌های کوچک‌تر همسایه که نگران امنیت و ثبات خود هستند نکند، چراکه در این صورت زمینه‌ساز نزدیکی و هم‌پیمانی بیشتر آنان با آمریکا خواهد شد. سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران همچنان باید با حوصله و متانت کامل بر پایه صلح و حفظ امنیت منطقه و مقابله با تهدیدهای تروریستی و جلوگیری از حوادث ناخواسته دنبال شود.

۴ همان‌طوری‌که اشاره شد، اجرای قانون موسوم به کاستا امری چالش‌برانگیز، خطرناک و بسیار پرهزینه برای دولت آمریکا خواهد بود، ازاین‌رو اجرای کامل یا گام‌به‌گام یا قسمت‌هایی از آن در اختیار رئیس‌جمهور و نهادهای دولتی و به‌ویژه وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار گرفته است، اما در قانون این اختیار به آنان داده شده که هر طرفی چه آمریکایی چه غیرآمریکایی و چه ایرانی که با سپاه پاسداران تعامل، مراوده مالی یا تسلیحاتی داشته باشد، می‌تواند تحت تحریم و مجازات آمریکا قرار گیرد. طبعا ارتباط با سپاه به هر نحو و در هر زمینه‌ای حاوی ریسک بالایی به‌ویژه برای طرف‌های خارجی، شرکت‌های بین‌المللی و دولت‌های متبوعه آنان خواهد بود. در داخل ایران نیز بانک‌ها یا شرکت‌های طرف معامله و همکار می‌توانند تحت آن دسته از تحریم‌های پیش‌بینی شده قرار گرفته و منابع ملی و مستملکات آنها در خارج در خطر بلوکه‌شدن و ضبط قرار گیرد.
۵ تلاش ایران در درجه اول می‌تواند متمرکز بر حفظ برجام حتی در اشکال ضعیف‌تر خود و عدم ورود شورای امنیت سازمان ملل به این قضیه باشد. اقدامات متقابل به‌گونه‌ای تنظیم شود که شائبه نقض تعهدات و تکالیف بین‌المللی جمهوری اسلامی را در پی نداشته باشد. در سیاست داخلی نیز می‌تواند بر ارتقای سرمایه اجتماعی اهتمام ورزیده و بر احترام هرچه بیشتر به افکار عمومی، مطالبات و خواسته‌های اقشار مختلف، تقویت دموکراسی، آزادی فردی و حقوقی را سرلوحه سیاست‌های خود قرار داده و به جذب ایرانیان مهاجر و مقیم خارج توجه شود.
در همان حال دولت جمهوری اسلامی گزینه‌هایی برای مقابله با شرایط بعد از لغو برجام در اختیار خواهد داشت؛ اما واضح است که طرح و اعلام زودهنگام گزینه‌های ممکن دور از درایت و امری هوشمندانه نخواهد بود. درهرحال انتخاب گزینه‌هایی مانند خروج از ان‌پی‌تی شدیدا مخاطره‌آمیز و برخلاف مصالح و امنیت ملی کشور و آینده ایران تلقی شده اما می‌تواند در چارچوب تعهدات و قواعد پذیرفته جامعه بین‌المللی و با استفاده از خلأ‌ها و فرصت‌های آنها، واکنش‌ها را به‌گونه‌ای تنظیم کند که باعث تقویت موقعیت و اعتبار جمهوری اسلامی ایران و امنیت ملی شود.
پیروی از رویکردهای بین‌المللی‌پسند و منزوی‌کننده دولت ترامپ در داخل و خارج آمریکا، ارائه رفتاری پرحوصله و بالابردن آستانه تحمل و بردباری کشور و مردم می‌تواند به امن و صواب نزدیک‌تر باشد. هرگونه ماجراجویی و رفتار بحران‌زا می‌تواند تأمین‌کننده خواست و منافع تندروهای حاکم بر آمریکا و مشوقی برای تداوم سیاست‌های جنگ‌طلبانه آنان و وقوع تحولات خسارت‌بار برای کشور و منطقه باشد.

منبع: شرق